Khoảng trống giữa khán đài và đường biên của bóng đá Việt Nam

Trên khán đài B sân Hàng Đẫy, một người đàn ông trung niên gấp tờ báo thật chậm, đặt nó xuống chiếc ghế bên cạnh rồi đứng dậy đi về phía cửa ra. Trận đấu còn mười bảy phút. Không ai gọi ông lại, cũng không ai nhìn theo. Tôi ngồi cách đó bốn hàng ghế, ghi thời điểm ông rời sân vào cuốn sổ tay. Mười lăm năm theo dõi bóng đá Việt Nam dạy tôi một điều: người rời khán đài sớm nhất thường là người đã đến sớm nhất. Chiếc ghế ông để lại nằm giữa rất nhiều chiếc ghế khác cũng trống. Khán đài trống không phải là im lặng, mà là một triệu giọng nói đang nén trọn trong từng chiếc ghế. Tôi đã viết câu ấy nhiều lần, và mỗi mùa giải tôi lại phải viết lại, bởi số ghế trống không giảm — nó chỉ đổi chỗ. Từ sau chức vô địch ASEAN Cup, bóng đá Việt Nam sống trong một trạng thái lạ: đội tuyển quốc gia được nhắc mỗi ngày, còn giải vô địch quốc gia được nhắc mỗi vòng đấu. Khoảng cách ấy không nằm ở chất lượng cầu thủ. Nó nằm ở chỗ người ta yêu màu áo đỏ của đội tuyển, nhưng không yêu giải đấu đã sản sinh ra màu áo đỏ ấy. V.League hiện có mười bốn câu lạc bộ, thi đấu vòng tròn hai lượt. Doanh thu của phần lớn đội bóng đến từ hai nguồn: tài trợ của doanh nghiệp chủ quản và tiền bán vé. Bản quyền truyền hình vẫn là con số khiêm tốn so với khu vực. Điều đó có nghĩa mỗi câu lạc bộ phải tự tìm cách sống, và cách sống dễ nhất là mua một tiền đạo ngoại đã thành danh thay vì kiên nhẫn với một tiền đạo nội hai mươi tuổi. Tôi không phân tích chiến thuật bằng sơ đồ, tôi đọc hàng phòng ngự như một bài thơ 4-4-2. Nhưng có một thứ tôi luôn đọc trước sơ đồ: danh sách đăng ký thi đấu. Ba mùa giải gần đây, tôi giữ một cuốn sổ riêng, ghi số phút ra sân của các cầu thủ dưới hai mươi mốt tuổi. Cuốn sổ ấy không dày. Phần lớn các em vào sân sau phút bảy mươi lăm, khi trận đấu đã được định đoạt, và khi vào sân thì thường được xếp đá lệch cánh để tránh va chạm. Điều đáng nói là những cầu thủ trẻ được đá chính thường thuộc về các đội bóng không có tham vọng vô địch. Ở nhóm cạnh tranh danh hiệu, suất đá chính được giữ bằng hợp đồng nhiều hơn bằng phong độ. Một huấn luyện viên ở V.League từng nói với tôi, giữa hai hiệp của một trận giao hữu: "Tôi biết cậu bé đó hay. Nhưng nếu tôi cho cậu ấy đá chính và thua, người ta sẽ hỏi tại sao tôi không dùng người cũ. Còn nếu tôi dùng người cũ và thua, người ta chỉ hỏi tại sao chúng tôi thua." Ông nói câu đó bằng giọng bình thản, như đang đọc một điều luật. Không có gì bí ẩn trong cách các câu lạc bộ lựa chọn như thế. Rủi ro nghề nghiệp của một huấn luyện viên V.League ngắn hơn sự nghiệp của một cầu thủ trẻ. Một huấn luyện viên có thể mất ghế sau bốn vòng đấu; một cầu thủ mười chín tuổi còn mười lăm năm để học nghề. Hai đường cong thời gian ấy không bao giờ cắt nhau, và giải đấu đang trả giá cho việc đó. Tôi đã ngồi ở rất nhiều khán đài trống của bóng đá Việt Nam và Trung Quốc, và tôi nhận ra một điểm chung: người hâm mộ hai nước không bỏ giải đấu vì giải đấu dở. Họ bỏ vì họ không còn nhận ra ai là người sẽ ở lại. Một đội bóng thay tám ngoại binh trong ba mùa, thay hai huấn luyện viên trong một mùa, thì khán đài không thể học thuộc lòng được gương mặt nào. Trận đấu vô danh nào trong tôi cũng là một khổ thơ đang chờ được hát, nhưng chỉ khi đám đông còn nhớ tên người hát. Có một chi tiết nhỏ mà tôi giữ lại, vì nó nói nhiều hơn một bản báo cáo. Ở một sân vận động phía bắc, giữa hiệp một, một cậu bé mười hai tuổi hỏi bố nó rằng cầu thủ số mười vừa sút hỏng là ai. Người bố nhìn lên bảng điện tử, im lặng khoảng năm giây, rồi nói: "Chắc là ngoại binh mới." Người đàn ông ấy đã đi xem bóng đá Việt Nam ít nhất hai mươi năm. Và ông không biết tên một cầu thủ đang đá trên sân nhà. Bây giờ tôi muốn nói về điều mà đa số các bài bình luận bỏ qua. Khi người ta giải thích vì sao cầu thủ trẻ Việt Nam không phát triển, họ thường chỉ vào ba thứ: thời tiết, lịch thi đấu dày, và tâm lý người hâm mộ. Ba lời giải thích ấy đều dễ, vì chúng không đòi hỏi ai phải thay đổi cấu trúc. Nhưng nguyên nhân thật nằm ở một tầng thấp hơn: bóng đá Việt Nam thiếu một hệ thống giải dự bị và cho mượn đủ nghiêm túc để cầu thủ trẻ có thể chơi ba mươi trận một mùa. Ở những nền bóng đá có chiều sâu, một cầu thủ hai mươi tuổi không đá chính ở đội một sẽ được đem cho mượn xuống đội hạng dưới, chơi hai mươi lăm trận, va chạm với những trung vệ ba mươi tuổi đang cần hợp đồng mới, rồi trở về. Ở Việt Nam, phương án ấy tồn tại trên giấy. Các đội dự bị thi đấu quá ít trận, chất lượng đối thủ quá chênh lệch, và hợp đồng cho mượn thường được quyết định ở phút cuối với tiêu chí tiết kiệm quỹ lương. Hệ quả là cầu thủ trẻ Việt Nam hoặc phải chờ, hoặc phải đi, chứ hiếm khi được trưởng thành. Tôi từng ngồi nghe ba người làm bóng đá ở Việt Nam tranh luận về việc mua một thủ môn. Một người bảo phải chọn người có chân tốt, phát bóng dài chuẩn, vì bóng đá hiện đại bắt đầu từ thủ môn. Hai người còn lại gật gù. Không ai nhắc đến phản xạ trong vòng cấm. Khả năng phát bóng của thủ môn đã được thần thánh hóa, đến mức nó che khuất câu hỏi cũ hơn và cấp bách hơn: người này có cứu được bóng không. Tôi đã thấy những thủ môn sa sút rõ rệt về phản xạ vẫn có giá chuyển nhượng cao, chỉ vì họ biết chuyền dài. Ở một giải đấu mà các đội không đủ kiên nhẫn để xây dựng từ sân nhà, cú chuyền dài ấy thực chất chỉ là một cách thoát khỏi trách nhiệm. Có một buổi chiều khác, tôi ngồi cạnh một cổ động viên lớn tuổi ở Nam Định. Ông nói với tôi: "Cháu viết cho người ta hiểu rằng chúng ta không thiếu người tài. Chúng ta thiếu người ở lại." Tôi đã ghi nguyên câu đó, không thêm bớt. Một nền bóng đá không thể xây dựng bằng những người chỉ ghé qua. Bản hợp đồng không được ký bằng mực, mà bằng ký ức của cả một sân vận động. Nếu khán đài không còn ký ức về một cầu thủ, thì giá trị chuyển nhượng của cầu thủ ấy chỉ còn là một dòng trong bảng cân đối. Mùa giải tới, tôi sẽ vẫn mang cuốn sổ ấy đi. Tôi muốn biết một điều giản dị: có em nào đá đủ một nghìn phút ở V.League không. Nếu câu trả lời là có, thì nền bóng đá này đã tìm được một người ở lại. Nếu câu trả lời vẫn là không, thì mỗi vòng đấu chúng ta lại đang đếm thêm một chiếc ghế trống — và đếm mãi cho đến khi không còn ai nhớ tên người đã rời khán đài ở phút thứ bảy mươi ba.