Bóng đá Việt Nam và khoảng trống dữ liệu giữa kỳ chuyển nhượng

Ở phòng họp báo sân Hàng Đẫy, sau tiếng còi mãn cuộc, tôi mở máy tính và đặt cạnh nhau hai trang giấy. Trang thứ nhất là biên bản trận đấu: tỷ số, thẻ phạt, số phút bù giờ, danh sách cầu thủ ghi bàn. Trang thứ hai tôi tự kẻ để ghi số đường chuyền của mỗi đội, số lần gây áp lực ở phần sân đối phương, chất lượng cơ hội được tạo ra. Trang thứ hai trống trơn, và không ai trong căn phòng ấy giúp tôi lấp được nó. Một huấn luyện viên ngồi cách tôi hai dãy ghế nói rằng ông chỉ cần xem lại băng hình. Băng hình cho ông thấy bóng đi đâu. Nó không cho ông biết vì sao đội ông vỡ tuyến ở phút 78, cũng không cho tôi biết ai đã chạy nhiều nhất trong trận mà gần như không chạm bóng.

Nhiều năm trước, ở Moscow, tôi học được rằng sự chuẩn bị bắt đầu từ việc gọi đúng tên người khác. Ở Việt Nam, tôi học thêm một điều: có những cái tên và những con số chưa từng được ghi vào bất kỳ cột nào, không phải vì chúng không tồn tại, mà vì không ai có nhiệm vụ ghi chúng lại.

Nền tảng

V.League 1 vận hành với 14 câu lạc bộ, do công ty cổ phần bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam điều hành dưới sự quản lý của Liên đoàn Bóng đá Việt Nam. Suất dự các cúp câu lạc bộ châu Á được phân bổ theo thứ hạng giải vô địch quốc gia và thành tích Cúp Quốc gia. Về cấu trúc, đây là giải đấu có đủ khung pháp lý, đủ lịch thi đấu, đủ hệ thống đăng ký chuyển nhượng trong nước và quốc tế. Thứ còn thiếu nằm ở tầng khác.

Nguồn thu của phần lớn câu lạc bộ đến từ chủ sở hữu hoặc doanh nghiệp mẹ, không đến từ bản quyền truyền hình hay hoạt động thương mại độc lập. Doanh thu bản quyền tập thể của giải trong nhiều năm vẫn ở mức thấp so với chi phí vận hành một đội bóng chuyên nghiệp. Khi dòng tiền phụ thuộc vào một người hoặc một tập đoàn, việc công bố chi tiết tài chính trở thành quyết định nội bộ, không phải nghĩa vụ truyền thông.

Kỳ chuyển nhượng lại là giai đoạn ồn ào nhất trong năm. Mỗi mùa, hàng trăm tin đồn xuất hiện, phần lớn không có nguồn, phần lớn không được xác nhận, và gần như tất cả đều không kèm mức phí. Một cầu thủ chuyển từ câu lạc bộ này sang câu lạc bộ khác, thông cáo chỉ ghi rằng hai bên đạt thỏa thuận.

Trong khi đó, các học viện của Hoàng Anh Gia Lai, Nutifood, PVF hay Viettel đã đào tạo ra nhiều thế hệ cầu thủ đội tuyển quốc gia. Dòng cầu thủ Việt Nam ra nước ngoài cũng đã hình thành đường đi rõ ràng: Nguyễn Công Phượng từng khoác áo Mito HollyHock ở Nhật Bản và Incheon United ở Hàn Quốc, Nguyễn Quang Hải thi đấu cho Pau FC ở Pháp, Nguyễn Tuấn Anh sang Yokohama FC, Nguyễn Văn Toàn sang Seoul E-Land, Đoàn Văn Hậu từng đầu quân cho SC Heerenveen ở Hà Lan. Mỗi chuyến đi như vậy đều đi kèm một khoản phí mà công chúng Việt Nam gần như không bao giờ được biết con số chính xác.

Ba tầng của khoảng trống

Tầng thứ nhất là dữ liệu trận đấu. Không có bộ chỉ số chuẩn hóa nào được công bố đều đặn và mở cho toàn bộ V.League 1 theo từng mùa giải, đủ để một nhà phân tích bên ngoài dựng lại mô hình. Muốn đánh giá một hàng phòng ngự, tôi phải ngồi bấm lại băng hình, tự đếm, tự sai, tự sửa. Cách làm ấy không sai về phương pháp, nhưng nó biến mọi kết luận thành tài sản riêng của người bỏ công, thay vì tài sản chung của cả nền bóng đá.

Tầng thứ hai là dữ liệu tài chính. Ở những thị trường chuyển nhượng minh bạch, mức phí, thời hạn hợp đồng, lương và các khoản thưởng phụ được công bố đủ để thị trường định giá cầu thủ. Ở Việt Nam, một cầu thủ mười chín tuổi chơi tốt nửa mùa giải có thể được định giá bằng bất kỳ con số nào, vì không có điểm tham chiếu nào để so sánh. Thiếu điểm tham chiếu, cuộc đàm phán không còn là đàm phán về giá trị, mà là đàm phán về sức ép. Một bản hợp đồng không thành công bởi chữ ký, mà bởi cái tên được đối xử ra sao.

Tầng thứ ba, ít được nói tới nhất, là dữ liệu đường ống đào tạo. Cơ chế đền bù đào tạo và cơ chế đoàn kết của FIFA tồn tại để câu lạc bộ từng nuôi dạy một cầu thủ trong những năm tháng tuổi trẻ được hưởng một phần phí chuyển nhượng về sau. Để đòi được khoản đó, câu lạc bộ phải chứng minh được quãng thời gian đào tạo, số năm, số trận, cấp độ giải đấu. Một học viện không lưu hồ sơ theo chuẩn quốc tế sẽ mất tiền ở một thủ tục hành chính, chứ không mất ở một trận đấu.

Góc nhìn phản trực giác

Cách nhìn phổ biến từ bên ngoài là bóng đá Việt Nam thiếu chuyên nghiệp nên không có số liệu. Tôi không tin như vậy. Bóng đá Việt Nam không thiếu số liệu — nó thiếu thói quen công bố số liệu, và sự thiếu hụt ấy đang được vận hành như một tài sản đàm phán.

Một câu lạc bộ biết rõ học viện của mình đã đào tạo cầu thủ ấy bao nhiêu năm. Một giám đốc kỹ thuật biết rõ giá trị thật của cầu thủ mình đang muốn giữ. Điều họ chọn không công bố, họ vẫn nắm. Trong một thị trường mà người bán nắm nhiều thông tin hơn người mua, im lặng là một lợi thế. Cái giá phải trả không xuất hiện ngay. Nó xuất hiện khi câu lạc bộ muốn bán cầu thủ ra nước ngoài và không có hồ sơ nào đủ chuẩn để bên mua tin. Nó xuất hiện khi một học viện muốn đòi tiền đền bù và nhận câu trả lời rằng không ai xác minh được.

Có một điểm đáng nói về mặt quản trị: khi nhiều câu lạc bộ trong cùng một hệ sinh thái chia sẻ chủ sở hữu hoặc nguồn tài trợ, việc thiếu dữ liệu công khai khiến các xung đột lợi ích khó bị phát hiện. Ở nhiều giải đấu trong khu vực, câu hỏi về quyền dự cúp châu Á của hai câu lạc bộ cùng chủ đã trở thành vấn đề thật. Không có dữ liệu, vấn đề ấy chỉ được xử lý khi đã muộn.

Điều cần theo dõi

Tôi không chờ một cuộc cách mạng dữ liệu. Tôi chờ một dấu hiệu nhỏ và cụ thể: câu lạc bộ V.League đầu tiên ký hợp đồng dài hạn với một nhà phân tích dữ liệu toàn thời gian, thay vì thuê chuyên gia tư vấn một mùa rồi thôi. Kẻ giữ nhịp không chạy nhanh nhất, anh ta chạy đủ đường. Khi dấu hiệu ấy xuất hiện, những bảng trống trong phòng họp báo sẽ bắt đầu có người điền.