Wushu Việt Nam tại Asiad 20: Bốn tấm huy chương và bức tường chưa gọi tên

Tôi tua lại đoạn băng bán kết hạng 56kg nam đến lần thứ mười một. Võ sĩ Việt Nam ra đòn chân phải, đối thủ người Indonesia lùi nửa bước, trọng tài giơ tay. Một pha ghi điểm sạch. Nhưng thứ khiến tôi dừng hình không phải cú đá ấy, mà là khoảnh khắc ngay sau đó: trên sàn, cả hai người thua ở bán kết đều được đeo huy chương đồng vào cổ. Ở Asian Games, đó là luật tổ chức. Bình thường đến mức khán giả quên mất nó tồn tại — cho đến khi một buổi tối, bốn tấm huy chương cùng lúc biến nó thành một cơn mưa trên các bản tin.

Nghề của tôi là tìm mảnh ghép mà cả sân vận động bỏ quên. Ở ngày thi đấu 23 tháng 9, mảnh ghép ấy không nằm ở màu huy chương. Nó nằm ở chỗ người ta có thể đọc cùng một kết quả theo hai cách hoàn toàn khác nhau, tùy vào việc có chịu mở luật thi đấu ra xem hay không.

Hai môn võ đội chung một cái tên

Wushu tại đấu trường châu lục tồn tại dưới hai hình thái gần như không liên quan đến nhau. Sanda — còn gọi là sanshou — là nội dung đối kháng toàn diện: được đấm, được đá, được quật ngã, được bắt chân đối thủ rồi đẩy ngã, nhưng tuyệt đối không có vật sàn. Taolu là nội dung biểu diễn: võ sĩ trình diễn bài quyền hoặc binh khí theo kịch bản cố định, được hội đồng giám khảo chấm điểm dựa trên độ khó và chất lượng thực hiện. Một bên là kết quả trực tiếp giữa hai cơ thể. Một bên là con số của giám khảo. Đặt cạnh nhau trong cùng một bản tin là thói quen của truyền thông, không phải của môn võ.

Ngày 23 tháng 9, Việt Nam có bốn võ sĩ sanda vào bán kết: Đinh Văn Tâm ở hạng 56kg nam, Nguyễn Thị Thu Thủy ở 60kg nữ, Hứa Văn Đoàn ở 60kg nam, Nguyễn Khắc Kiên ở 65kg nam. Thêm Dương Thúy Vi — võ sĩ được mô tả là kỳ cựu — giành đồng ở taolu nội dung kiếm và thương. Bốn tấm huy chương đồng trong một ngày, cộng tấm vé vào chung kết của Văn Tâm, nghĩa là tối thiểu một huy chương bạc đã được bảo đảm.

Kết quả cụ thể thì rõ ràng. Văn Tâm thắng Fereddy Sinaga của Indonesia để vào chung kết hạng 56kg, trận chung kết diễn ra ngày 24 tháng 9. Ba người còn lại đều dừng ở bán kết. Thu Thủy thua Zhang Xiaoyu. Văn Đoàn thua Tang Sishuo. Khắc Kiên thua Shoja Panahigelehkolaei của Iran. Cả ba trận thua đều ở vòng bán kết, và theo luật, cả ba đều nhận đồng.

Trật tự phía sau ba trận thua

Ba trận thua ấy vẽ nên một trật tự. Hai trong số đó là thua trước Trung Quốc. Một là thua trước Iran. Đây không phải trùng hợp của lá thăm. Trung Quốc là quốc gia sản sinh ra wushu và vẫn là bức tường của môn võ này ở mọi kỳ đại hội: họ có chiều sâu lực lượng ở gần như toàn bộ các hạng cân, nên một võ sĩ Việt Nam vào tới bán kết thường có xác suất gặp đối thủ Trung Quốc rất cao. Iran đứng ở vị trí khác: nền tảng vật của họ biến sanda thành sở trường ở những hạng cân đòi hỏi kỹ năng quật ngã. Thua ở hạng 65kg trước Iran nằm trong logic của môn này.

Điều đáng đọc không phải là việc thua Trung Quốc hay Iran, mà là cấu trúc giải đấu biến bốn suất bán kết thành bốn tấm huy chương, trong đó ba tấm được bảo đảm bởi luật chứ không bởi một trận thắng nào ở vòng ngoài.

Tôi không có ý hạ thấp thành tích. Vào được bán kết Asian Games nghĩa là đã thắng ít nhất hai trận trước đối thủ tầm châu lục — ở sanda, mỗi trận là một chuỗi phán đoán trong vài phần trăm giây, và không ai vào tới đó bằng may mắn. Nhưng tôi có nghĩa vụ đọc con số đúng như nó là. Bốn võ sĩ sanda vào bán kết là tín hiệu chiều sâu thật. Ba tấm đồng từ ba trận thua bán kết là cơ chế trao giải. Hai điều đó đúng cùng lúc, và gộp chúng thành một chữ cơn mưa là làm phẳng cả hai.

Đọc sanda bằng thước đo kickboxing là đọc sai từ gốc

Sanda không phải kickboxing. Võ sĩ sanda được phép quật, được phép bắt chân đối thủ rồi đẩy ngã, và những pha ngã đó được tính điểm rất nặng. Kickboxing ở các giải chuyên nghiệp như K-1 hay Glory thì không tính điểm quật ngã. Nghĩa là một võ sĩ sanda giỏi chưa chắc đã là một võ sĩ kickboxing giỏi, và ngược lại. Đọc kết quả sanda bằng hệ quy chiếu của kickboxing là đọc sai từ gốc.

Còn taolu nằm ngoài mọi so sánh kiểu thắng thua. Ở đó không có đối thủ. Dương Thúy Vi không thắng ai và cũng không thua ai; cô trình diễn một bài kiếm và một bài thương trước hội đồng giám khảo, và điểm số phụ thuộc vào độ khó của các động tác tung người, tiếp đất, cùng độ sạch của từng đường gươm. Ở nội dung này, một tấm huy chương đồng của một quốc gia không do Trung Quốc thống trị về lịch sử là kết quả có giá trị riêng — nhưng nó không nói gì về sức mạnh đối kháng của nền võ thuật đó. Ghép nó chung với ba tấm huy chương sanda vào một dòng tiêu đề là một phép cộng tiện lợi.

Một nền wushu mạnh về taolu và một nền wushu mạnh về sanda là hai thứ khác nhau, nhưng bảng tổng sắp huy chương lại cộng chúng thành một con số duy nhất.

Còn một lớp nữa ít ai nhắc. Bốn suất bán kết sanda của Việt Nam trong cùng một ngày không phải chuyện ngẫu nhiên. Nó cho thấy một đội tuyển quốc gia được chuẩn bị bài bản, có lực lượng ở nhiều hạng cân, chứ không phải vài cá nhân lẻ. Nhưng đồng thời nó cũng cho thấy giới hạn: đến bán kết thì gặp tường. Đây là hồ sơ điển hình của một nền thể thao tầm khu vực mạnh, đang tiến sát ngưỡng châu lục nhưng chưa vượt qua. Việc Văn Tâm vào chung kết là tín hiệu phá ngưỡng đầu tiên — và cũng là tín hiệu duy nhất.

Trong nhiều năm ngồi xem và bấm lại từng pha, tôi học được một điều: khoảng cách giữa các nền thể thao không nằm ở trận thắng đẹp nhất, mà ở tần suất xuất hiện của những võ sĩ đủ sức vào bán kết. Một con số lệch 0,2 giây đã dạy tôi cách tin vào mắt mình hơn là tin vào bảng tổng sắp. Bảng tổng sắp cho biết bạn có bao nhiêu huy chương. Nó không cho biết bạn đang đứng cách đỉnh bao xa.

Chuyện còn lại nằm ở ngày 24 tháng 9

Tấm vé của Văn Tâm đưa anh vào trận chung kết với ít nhất một huy chương bạc trong túi. Đối thủ chưa được xác định trong dữ liệu tôi có, nhưng xác suất nằm ở nhóm Trung Quốc hoặc Iran. Nếu đúng như vậy, đây là bài kiểm tra khó nhất: đánh một trận mà kết quả thấp nhất đã là bạc, và kết quả cao nhất vẫn còn nằm ngoài tầm với. Tâm lý của một trận như thế khác hoàn toàn trận bán kết. Ở bán kết, bạn không còn gì để mất. Ở chung kết, bạn bắt đầu có thứ để mất.

Đó là lý do tôi vẫn chờ. Wushu Việt Nam sẽ còn gặp Trung Quốc ở bán kết. Sẽ còn những tấm huy chương đồng được trao cho người thua. Và sẽ còn những dòng tiêu đề gọi đó là cơn mưa. Điều tôi muốn giữ lại từ ngày 23 tháng 9 không phải con số bốn. Mà là hình ảnh một võ sĩ bước lên sàn ngày 24 tháng 9, trong túi đã có bạc, và vẫn phải ra đòn như thể chưa có gì. Trong môn võ, chỗ đứng duy nhất đáng tin là chỗ đứng của một cơ thể đang chuyển động. Cơ thể là tấm bảng đen mà huấn luyện viên không bao giờ đọc hết.