Taolu, sanda và MMA: vì sao võ thuật Việt Nam cần ba cách đọc khác nhau

Buổi tối ở một võ đường nhỏ trên đường Nguyễn Văn Linh, Đà Nẵng, hai nhóm người tập chỉ cách nhau một sợi dây thừng mảnh. Bên trái, một nữ võ sĩ wushu taolu lặp lại bài changquan đến lần thứ mười bảy. Tiếng bàn chân cô tiếp đất nghe như nhịp trống con — dứt khoát, đều, không một lần lệch. Bên phải, một võ sĩ sanda đấm liên tục vào bao cát; mỗi cú đấm kéo theo một tiếng thở hắt, và người huấn luyện đứng cạnh chỉ hét đúng hai chữ: "Nhanh hơn".

Hai người tập cùng một môn võ, cùng một liên đoàn, cùng phấn đấu vì một tấm huy chương. Nhưng cách người ta đo lường họ khác nhau đến mức gần như không thể đặt cạnh nhau. Đó là điểm khởi đầu mà phần lớn cuộc phân tích võ thuật ở Việt Nam bỏ qua, và cũng là lý do vì sao nhiều bài bình luận nghe rất chắc chắn nhưng thực chất không nói lên điều gì.

Ở Việt Nam, khi nhắc đến wushu, phần đông khán giả nghĩ ngay đến những bài quyền uyển chuyển trên sân khấu. Ít người nhớ rằng đây là một hệ thống gồm hai nhánh: taolu — biểu diễn bài quyền và binh khí, chấm điểm bởi hội đồng giám khảo — và sanda — đối kháng trực tiếp trên thảm, tính điểm theo hiệp. Hai nhánh có luật khác nhau, cách tuyển chọn khác nhau, chu kỳ tập huấn khác nhau, và đôi khi đến từ hai trung tâm huấn luyện hoàn toàn khác nhau.

Bên cạnh wushu còn có vovinam, taekwondo, karate, boxing, muay và một lớp võ sĩ MMA đang lớn lên trong các giải chuyên nghiệp trong nước. Mỗi bộ môn mang theo một hệ logic riêng để xác định ai mạnh hơn ai. Nhưng trên bản tin, tất cả thường được gói chung vào một chữ: "võ". Khi mọi thứ nằm chung dưới một chữ, người đọc buộc phải tự đoán lấy phần còn thiếu.

Trong nhiều năm theo dõi các giải đấu khu vực và quốc tế, tôi để ý một thói quen lặp đi lặp lại: kết quả được công bố trước, bối cảnh bộ môn được nhắc đến sau — hoặc không được nhắc đến. Một tấm huy chương vàng taolu và một tấm huy chương vàng sanda được đếm vào cùng một cột tổng sắp. Điều đó tiện cho bảng biểu, nhưng lại vô hiệu hóa mọi nỗ lực so sánh phía sau.

Ngồi trên khán đài Moscow, tôi học được cách lắng nghe bằng mắt và nhìn bằng tai. Bài học ấy đúng với bóng đá, và càng đúng hơn với võ thuật — nơi nhịp thở, ánh mắt và cách một võ sĩ bước lên thảm nói nhiều hơn bất kỳ dòng thống kê nào. Khi sân Hòa Xuân vỡ òa trong nước mắt, tôi hiểu thương hiệu không phải là logo mà là niềm tin. Một võ đường cũng vậy: uy tín của nó được đo bằng niềm tin của người tập, chứ không bằng số huy chương treo trên tường.

Vậy ba cách đọc ấy khác nhau ở đâu?

Với taolu, khái niệm "thành tích đối đầu" không tồn tại. Không có đối thủ, không có hiệp, không có ai để đánh bại. Võ sĩ thi đấu với chính bài quyền của mình trước hội đồng giám khảo, và điểm số chia thành phần độ khó kỹ thuật cùng phần chất lượng biểu diễn. Một cú ngã khiến người tập mất điểm ngay tại chỗ, rồi kéo theo cả một chuỗi đánh giá về độ ổn định. Đường cong phong độ của một võ sĩ taolu được đo bằng khả năng lặp lại chính xác, không bằng tỉ lệ thắng.

Với sanda, logic đảo ngược hoàn toàn. Đây là đối kháng có tiếp xúc, có hiệp, có cách tính điểm riêng, có cả những pha đánh ngã được tính nặng hơn đòn chạm nhẹ. Một võ sĩ sanda có thể thắng bằng điểm, bằng đòn knock-out, hoặc bằng việc buộc đối thủ rời thảm. Muốn đánh giá họ, người viết cần băng hình, cần biết họ gặp ai, ở vòng nào, dưới luật nào, trong tình trạng thể lực ra sao.

Với MMA, lại là một hệ thống thứ ba, vận hành theo thang điểm và theo hạng cân. Một võ sĩ MMA không thể được đánh giá bằng số huy chương SEA Games, và một võ sĩ taolu không thể được đánh giá bằng số trận knock-out.

Ba hệ logic, ba tệp dữ liệu riêng. Khi một bài phân tích trộn cả ba lại, kết luận không sai vì người viết thiếu chuyên môn — nó sai vì thiếu điểm tựa. Gộp ba nhánh vào một cột, ta thu được một bảng biểu đẹp nhưng không có nghĩa gì.

Cụ thể hơn: một tấm huy chương vàng nội dung quyền thuật ở một kỳ SEA Games không cho biết gì về khả năng đối kháng của vận động viên đó. Một chiến thắng knock-out ở nội dung sanda cũng không cho biết gì về chất lượng biểu diễn của người thắng. Những gương mặt quyền thuật như Dương Thúy Vi từng nhiều lần đứng trên bục cao nhất của đấu trường khu vực — nhưng nếu ai đó lấy thành tích ấy ra để dự đoán kết quả một trận đối kháng, người đó đang đọc sai tệp dữ liệu.

Điều đáng chú ý là các liên đoàn trong nước không thiếu dữ liệu. Họ có biên bản chấm điểm, có lịch sử thi đấu, có hồ sơ y tế của vận động viên. Phần thiếu nằm ở khâu công bố: kết quả thường được đưa ra mà không kèm nhãn bộ môn, không kèm luật thi đấu, không kèm bối cảnh vòng đấu. Người viết ở tuyến đầu phải ghép lại từ nhiều nguồn rời rạc, và đến khi ghép xong thì tin đã cũ.

Điều phản trực giác nằm ở chỗ khác. Người đọc thường tin rằng khi thông tin thiếu, khoảng trống đó là trung lập — chưa có gì để nói, nên tạm đứng giữa. Trong phân tích thể thao, khoảng trống không trung lập. Nó là một trạng thái riêng, và trạng thái ấy là "chưa biết" — khác hoàn toàn với "không có vấn đề".

Một hồ sơ võ sĩ thiếu ngày sinh, thiếu lịch sử chấn thương, thiếu ghi chú về việc giảm cân trước trận chưa phải là một hồ sơ sạch. Đó là một hồ sơ chưa đọc được. Cách đây vài năm, tôi từng viết một bản nháp ca ngợi một võ sĩ trẻ chỉ dựa trên hai trận thắng đẹp. Tôi bỏ bản nháp đó sau khi nhận ra mình không có nổi một dữ kiện về việc cậu ấy hồi phục thế nào sau chấn thương vai. Từ đó, tôi tự đặt một quy tắc: nếu không có ít nhất ba dữ kiện kiểm chứng được, tôi sẽ viết "chưa biết" thay vì viết "ổn".

Còn một xu hướng đáng lo hơn nữa. Ngôn ngữ võ thuật Việt Nam đang bị kéo về phía MMA. Mọi bộ môn đều bị mô tả bằng knock-out, tỉ lệ kết thúc, thành tích đối đầu — kể cả những bộ môn không hề có khái niệm đó. Mùa dịch, sân vắng tanh, nhưng tôi chưa bao giờ nghe rõ tiếng trái tim người hâm mộ đến thế. Điều tương tự cũng đúng với các võ đường đóng cửa trong giai đoạn giãn cách: khi tiếng ồn biến mất, người ta mới nghe ra bộ môn nào thực sự còn sống trong cộng đồng.

Khi taolu bị gọi là môn phụ, khi vovinam bị xem là chưa đủ tầm, người hâm mộ mất đi khả năng nhìn thấy một vẻ đẹp vốn không cần đối thủ để tồn tại. Đó là tổn thất lớn hơn nhiều so với việc một bảng xếp hạng bị lệch vài bậc.

Có những trận đấu chỉ kéo dài vài phút, nhưng câu chuyện thì đọng lại hàng chục năm. Để kể được câu chuyện đó, người viết phải bắt đầu bằng việc gọi đúng tên nhánh môn phái mình đang nói tới — và chấp nhận rằng có những khoảng trống mình chưa thể lấp.

Tín hiệu nội bộ đáng theo dõi trong thời gian tới nằm ở dòng đầu tiên của mỗi bản kết quả: liệu các liên đoàn có gắn nhãn bộ môn và luật thi đấu ngay từ đó hay không. Khi dòng nhãn ấy xuất hiện, các cuộc tranh luận về võ thuật Việt Nam sẽ bớt ồn ào và bắt đầu có ích.