Chiếc cân và những trận đấu không có tiếng chuông

Đà Nẵng, 5 giờ 40 phút sáng. Trong phòng tập nằm sâu trong một con hẻm nhỏ trên đường Nguyễn Công Trứ, một võ sĩ trẻ cởi áo khoác gió, bước lên chiếc cân điện tử đặt cạnh khung cửa. Con số nhảy lên rồi đứng yên. Không ai trong phòng nói gì. Người huấn luyện viên chỉ nhìn con số, gật đầu, rồi quay sang rót một cốc nước ấm. Ngoài kia, thành phố vẫn còn ngủ. Nhưng cuộc chiến của cậu học trò đã bắt đầu từ rất lâu trước khi tiếng chuông đầu tiên vang lên. Tôi đã ngồi ở rất nhiều phòng tập như thế. Ở Hà Nội, ở Thành phố Hồ Chí Minh, ở những trung tâm võ thuật nhỏ ven biển miền Trung. Ngồi bên cạnh thảm đấu, tôi học được cách lắng nghe bằng mắt và nhìn bằng tai. Và ở đâu, tôi cũng gặp lại một khoảnh khắc giống nhau: khoảnh khắc một con người đứng trước chiếc cân, biết rằng trận đấu khó nhất của đời mình không diễn ra trên thảm đấu, mà diễn ra bên trong cơ thể mình. Làng võ Việt Nam đang thay đổi nhanh hơn bất kỳ thời điểm nào trong hai mươi năm tôi theo nghề. Các phòng tập MMA, Muay Thái và boxing mọc lên ở khắp các đô thị lớn. Những giải đấu trong nước bắt đầu có nhà tài trợ, có truyền hình trực tiếp, có khán giả trả tiền để ngồi trên khán đài. Một thế hệ võ sĩ mới đã khiến người hâm mộ tự hào trên đấu trường khu vực và quốc tế, từ những nhà vô địch Muay Thái như Nguyễn Trần Duy Nhất cho tới những gương mặt trẻ đang lên ở các sàn đấu trong nước. Tôi nhớ có lần ngồi ở một hội trường thi đấu nhỏ, nhìn khán đài chật kín người trẻ, và tự hỏi: điều gì đã thay đổi? Câu trả lời nằm ở chỗ môn võ không còn là chuyện của riêng những người mặc võ phục. Nó đã bước vào đời sống thường ngày, vào phòng tập, vào màn hình điện thoại, vào những buổi tối của một thế hệ mới. Khi khán đài vỡ òa trong nước mắt, tôi hiểu rằng một nền võ thuật không được đo bằng huy chương, mà bằng niềm tin. Nhưng phía sau ánh hào quang ấy là một hệ thống hậu trường vẫn còn non trẻ. Những phòng khám thể thao chuyên sâu về võ thuật đếm trên đầu ngón tay. Những chuyên gia dinh dưỡng hiểu về chu kỳ giảm cân của võ sĩ gần như không có. Những huấn luyện viên từng trải qua một sự nghiệp thi đấu dài hơi, và biết cách bảo vệ học trò khỏi chính tham vọng của họ, cũng không nhiều. Và phía sau nữa là một khoảng trống mà tôi tin rằng cả nền thể thao đang phải trả giá: chúng ta đang dạy võ sĩ cách thắng, nhưng chưa dạy họ cách sống sót. Tôi không nói điều này để hạ thấp thành tựu của bất kỳ ai. Tôi nói vì tôi đã nhìn thấy những võ sĩ trẻ tuổi bước vào sự nghiệp với đôi mắt sáng, rồi rời khỏi đó với đầu gối hỏng, với những vết thương không ai ghi lại, với những năm tháng cuối đời không có lương hưu, không có bảo hiểm, không có ai gọi tên. Trong phân tích võ thuật chuyên nghiệp, có một chỉ số thường bị bỏ qua nhưng mang tính dự báo cao nhất về rủi ro sinh tử: việc giảm cân cấp tốc. Đây là điểm tôi muốn dừng lại lâu hơn, bởi đây là nơi ranh giới giữa thể thao và y tế trở nên mờ nhạt nhất. Một võ sĩ bình thường nặng 70kg khi bước vào sàn tập có thể phải thi đấu ở hạng 61kg. Khoảng cách 9kg đó không được giải quyết bằng tập luyện trong nhiều tháng, mà thường được giải quyết trong vòng 24 đến 48 giờ trước buổi cân. Cách làm phổ biến là hạn chế nước uống, tắm nước nóng, mặc nhiều lớp áo, đổ mồ hôi. Về bản chất, đó là quá trình làm cơ thể mất nước đến mức nguy hiểm. Khi cơ thể mất nước nghiêm trọng, thận phải làm việc quá tải, máu trở nên đặc hơn, tim đập nhanh hơn để bù đắp, và não bộ — cơ quan cần nước nhất — chịu tổn thương đầu tiên. Tôi từng chứng kiến một võ sĩ ngất ngay sau khi bước xuống cân. Cậu được đưa vào phòng y tế, được truyền dịch, rồi vài giờ sau vẫn bước lên thảm đấu. Không ai trong ban tổ chức bàn về việc hoãn trận. Không ai nói về việc rút lui. Trận đấu vẫn diễn ra, và may mắn thay, cậu thắng. Nhưng tôi rời khỏi hội trường đêm đó với cảm giác mình vừa xem một điều gì đó không ổn, một điều mà làng võ gọi là “bình thường”. Đây là chỗ tôi muốn phản biện một quan niệm phổ biến. Nhiều người nói rằng giảm cân là “phần của trò chơi”, là “chuyện đương nhiên của nghề võ”. Tôi cho rằng cách nghĩ đó nguy hiểm. Việc một điều gì đó phổ biến không có nghĩa nó là đúng. Nếu chúng ta chấp nhận rằng một võ sĩ phải mạo hiểm mạng sống của mình ngay trước khi bước vào trận đấu chính thức, thì chúng ta đã chấp nhận một chuẩn mực mà y học không thể bảo vệ. Song song với câu chuyện cân nặng là câu chuyện về tổn thương não bộ tích lũy. Chấn thương não tích lũy không biểu hiện bằng một cú đánh mạnh, mà bằng hàng trăm, hàng nghìn cú đánh nhỏ, mỗi cú để lại một dấu vết không thể phục hồi. Ở nhiều quốc gia, các ủy ban thể thao yêu cầu võ sĩ phải trải qua thời gian nghỉ ngơi bắt buộc sau mỗi trận đấu nặng, và phải kiểm tra sức khỏe định kỳ trước khi được cấp phép thi đấu trở lại. Ở Việt Nam, những quy trình như thế vẫn còn là chuyện của tương lai. Tôi biết ơn vì truyền thông quốc tế đã bắt đầu nói nhiều hơn về căn bệnh thoái hóa não do chấn thương tích lũy. Nhưng ở Việt Nam, đây vẫn còn là một vùng cấm. Những võ sĩ trẻ thường không có bảo hiểm y tế chuyên sâu trước khi bước vào sự nghiệp. Họ không được đánh giá định kỳ về chức năng não bộ. Họ không có quy trình nghỉ ngơi sau những trận đấu nặng. Những cơn đau đầu kéo dài trở thành chuyện thường ngày, được uống thuốc giảm đau và tiếp tục tập. Và không ai trong chúng ta — kể cả những người làm báo như tôi — có đủ dữ liệu để biết chính xác điều gì đang xảy ra bên trong đầu của họ. Một vấn đề khác nằm ở chính tên gọi của môn thể thao. Ở Việt Nam, hai chữ “võ thuật” ôm trọn nhiều thực thể khác nhau: võ cổ truyền biểu diễn, đối kháng tự do, tán thủ, kickboxing và MMA. Mỗi thực thể vận hành theo một logic riêng. Một bài quyền được chấm điểm theo độ khó và chất lượng động tác — nó không có khái niệm “hạ đối thủ”, không có tỷ lệ knock-out, không có chấn thương lực học giống nhau. Trong khi đó, MMA và boxing lại sống bằng những chỉ số ngược lại: số cú đánh chính xác mỗi phút, khả năng chịu đòn, thời gian kiểm soát đối thủ trên sàn. Khi truyền thông nhập nhằng giữa hai thế giới này, khán giả cũng nhập nhằng theo. Người hâm mộ bắt đầu áp đặt tư duy thắng thua của đối kháng lên biểu diễn, và ngược lại, áp đặt thang điểm biểu diễn lên đối kháng. Cả hai đều sai. Và người trả giá cho sự sai này thường không phải khán giả, mà là võ sĩ — những người bị buộc phải chơi một trò chơi mà luật của nó chưa được viết rõ. Có một tầng nữa mà tôi muốn gọi tên: câu chuyện kinh tế. Trong làng võ chuyên nghiệp quốc tế, phần lớn thu nhập của võ sĩ đến từ một cửa sổ ngắn ngủi — thường chỉ ba đến năm năm đỉnh cao. Với những võ sĩ hàng đầu thế giới, các hợp đồng truyền hình và tài trợ có thể mang lại những khoản tiền lớn. Nhưng với phần đông võ sĩ Việt Nam, thu nhập từ một trận đấu chỉ đủ trang trải chi phí tập luyện, ăn ở và đi lại. Họ không có quỹ hưu trí. Họ không có công đoàn. Họ không có ai đứng ra đàm phán thay mình. Hợp đồng không phải là những con số. Nó là những cuộc chia ly được viết bằng chữ ký. Rồi đến câu chuyện kiểm soát chất kích thích. Ở những nền võ thuật phát triển, các tổ chức như Cơ quan Chống doping Hoa Kỳ hay Hiệp hội Chống doping Quyền Anh Tự nguyện đóng vai trò kiểm tra và xử lý. Ở Việt Nam, chúng ta chưa có một hệ thống tương đương đủ mạnh. Điều đó không chỉ là vấn đề công bằng giữa các võ sĩ, mà còn là vấn đề sức khỏe: một võ sĩ sử dụng chất cấm để giảm cân, để hồi phục sau chấn thương, hoặc để tăng sức chịu đòn, đang tự đẩy mình vào một vùng nguy hiểm mà không ai kiểm soát. Có một hiểu lầm mà tôi gặp rất nhiều khi trò chuyện với khán giả, và tôi muốn gọi nó bằng tên: niềm tin rằng “thể thao võ thuật đang phát triển nên chắc chắn an toàn hơn”. Điều này không đúng. Sự phát triển thương mại và sự an toàn của võ sĩ là hai con đường có thể song hành, nhưng không tự động gắn chặt với nhau. Đôi khi, sự phát triển còn đẩy rủi ro lên cao hơn, bởi vì có nhiều giải đấu hơn, nhiều hợp đồng hơn, nhiều áp lực hoàn thành nghĩa vụ truyền thông hơn, và ít thời gian nghỉ ngơi hơn. Một hiểu lầm thứ hai: nhiều người cho rằng võ sĩ tự nguyện chọn nghề này, nên họ phải chấp nhận mọi rủi ro. Tôi từng nghĩ như vậy khi còn trẻ. Bây giờ thì không. Sự tự nguyện chỉ có ý nghĩa khi đi kèm với sự hiểu biết. Một cậu bé mười tám tuổi bước vào phòng tập MMA ở một tỉnh miền Trung không có đủ thông tin để hiểu rằng mình đang đặt cược vào lá gan, thận và trí nhớ của mình. Cậu chỉ biết rằng đó là con đường để thoát khỏi nghèo. Bảo rằng cậu “tự nguyện” là một cách nói dễ dãi. Điều tôi thấy đáng suy nghĩ nhất là khoảng cách giữa cách cộng đồng nhìn võ sĩ và cách chính võ sĩ nhìn mình. Bên ngoài, người ta thấy hình ảnh một con người trên thảm đấu, rắn chắc, dữ dội, bất khả chiến bại. Bên trong, tôi gặp những người đàn ông hai mươi lăm tuổi không dám nhìn vào gương sau một trận thua, không dám nói với gia đình mình đang đau ở đâu, không dám hỏi: sau khi tôi giải nghệ, tôi là ai? Những câu hỏi đó không xuất hiện trên truyền hình. Nhưng chúng là phần thật nhất của môn thể thao này. Và đây là điều mà tôi tin là nghịch lý lớn nhất. Chúng ta ca ngợi những khoảnh khắc chiến thắng, nhưng lại quên rằng phần lớn câu chuyện của một võ sĩ diễn ra sau khi tiếng chuông kết thúc. Có những trận đấu chỉ kéo dài vài phút, nhưng câu chuyện của nó đọng lại hàng chục năm. Người hâm mộ nhớ cú knock-out, nhưng không nhớ tên bác sĩ đã kiểm tra võ sĩ trước đó, hay người đã quyết định cho trận đấu tiếp tục. Tôi không viết bài này để kết luận, mà để đặt một câu hỏi cho những người đang làm nghề như tôi: chúng ta đã làm đủ chưa? Chúng ta đã đếm đủ số võ sĩ bước lên cân, nhưng chưa đếm những võ sĩ bước xuống với một cơ thể tổn thương. Tôi tin rằng thế hệ võ sĩ tiếp theo của Việt Nam sẽ không được bảo vệ bằng những danh hiệu, mà bằng những quy trình nhàm chán nhất: kiểm tra sức khỏe định kỳ, quy định nghỉ ngơi sau trận, tư vấn tâm lý, và một chiếc cân không còn là nơi con người đánh cược mạng sống của mình. Khi điều đó xảy ra, tiếng chuông trên thảm đấu sẽ vang lên như nó vốn phải vang: một tín hiệu bắt đầu, không phải một lời cáo chung.